जोधपूर, राजस्थान: निळ्या शहराची अनोखी सफर
जोधपूर, राजस्थान: निळ्या शहराची अनोखी सफर
राजस्थानच्या
वाळवंटात वसलेले जोधपूर हे शहर त्याच्या
समृद्ध ऐतिहासिक वारशासाठी, भव्य किल्ल्यांसाठी आणि
निळ्या रंगात रंगलेल्या घरांसाठी जगभरात 'ब्लू सिटी' (Blue City) किंवा 'सूर्य
नगरी' (Sun City) म्हणून ओळखले जाते. राजस्थानी संस्कृतीचा खरा सुगंध अनुभवायचा
असेल, तर जोधपूरला भेट
देणे हा एक अविस्मरणीय
अनुभव ठरतो.
चला
तर मग, या राजेशाही
शहराची परंपरा, खाद्यसंस्कृती आणि प्रवासाच्या माहितीचा
आढावा घेऊया.
ऐतिहासिक
वारसा आणि परंपरा
जोधपूरचा
इतिहास आणि वारसा तिथल्या
प्रत्येक दगडात कोरलेला आहे.
- मेहरानगढ किल्ला: शहराच्या मधोमध एका उंच टेकडीवर वसलेला हा किल्ला भारतातील सर्वात मोठ्या आणि भव्य किल्ल्यांपैकी एक आहे. इथून संपूर्ण निळ्या शहराचे विहंगम दृश्य दिसते.
- उमेद भवन पॅलेस: हे जगातील सर्वात मोठ्या खाजगी निवासस्थानांपैकी एक आहे, ज्याचा एक भाग आता आलिशान हॉटेल आणि संग्रहालयात रूपांतरित झाला आहे.
- जसवंत थडा: पांढऱ्या संगमरवरी दगडांनी बनवलेली ही अतिशय सुंदर आणि शांत वास्तू 'मारवाडचा ताजमहाल' म्हणून ओळखली जाते.
संस्कृती
आणि स्थानिक लोक
जोधपूरचे
लोक त्यांच्या आदरातिथ्यासाठी आणि उबदार स्वभावासाठी
ओळखले जातात. "पधारो म्हारे देस" ही राजस्थानी संस्कृतीची
ओळख त्यांच्या वागण्यातून स्पष्ट दिसते. येथील पुरुष पारंपरिक रंगीबेरंगी पगडी (साफा) आणि स्त्रिया आकर्षक
'बांधणी' साड्यांमध्ये दिसतात. मारवाडी भाषा, इथली लोकगीते आणि
पारंपरिक नृत्ये या शहराला एक
जिवंतपणा देतात.
खाद्यसंस्कृती
आणि स्ट्रीट फूड
जोधपूर
हे खवय्यांसाठी नंदनवन आहे. इथले स्ट्रीट
फूड आणि रेस्टॉरंट्स पारंपरिक
राजस्थानी स्वादासाठी प्रसिद्ध आहेत.
- मिरची वडा आणि कांदा कचोरी: जोधपूरच्या सकाळच्या नाश्त्याची सुरुवात गरमागरम मिरची वडा आणि कांदा कचोरी (Pyaaz Kachori) ने होते.
- दाल-बाटी चुरमा: राजस्थानची ओळख असलेला हा पारंपरिक पदार्थ येथील अनेक रेस्टॉरंट्समध्ये अतिशय उत्तम प्रकारे बनवला जातो.
घंटाघर
(Clock Tower) आणि सरदार मार्केटचा परिसर हा स्ट्रीट फूडच्या
स्टॉल्ससाठी अतिशय लोकप्रिय आहे.
दूध मिष्टान्न
आणि 'श्री मिश्रीलाल हॉटेल'
जोधपूरमध्ये
दुधापासून बनवलेल्या मिष्टान्नाला (Milk Mishthan)
अनन्यसाधारण महत्त्व आहे. जेव्हा गोड
पदार्थांचा विषय येतो, तेव्हा
सरदार मार्केटमधील श्री मिश्रीलाल हॉटेल चे नाव सर्वात
आधी घेतले जाते.
- माखनिया लस्सी: १९२७ पासून सुरू असलेले हे ठिकाण त्यांच्या घट्ट आणि स्वादिष्ट माखनिया लस्सीसाठी जगभरात प्रसिद्ध आहे.
- राबडी आणि पेढे: येथील पारंपरिक राबडी आणि 'मिश्रीलाल पेढा' यांची चव अतुलनीय आहे, जी तुम्हाला इतरत्र कुठेही मिळणार नाही.
- मावा कचोरी: खव्याचे (Mawa) सारण भरून पाकात बुडवलेली येथील मावा कचोरी देखील पर्यटकांची आवडती आहे.
प्रवासाचे
मार्ग आणि कनेक्टिव्हिटी
जोधपूरला
पोहोचण्यासाठी विविध पर्याय उपलब्ध आहेत:
|
प्रवासाचे
माध्यम |
माहिती |
|
रेल्वे
(Railway) |
जोधपूर
जंक्शन हे उत्तर-पश्चिम
रेल्वेचे प्रमुख 'A1' दर्जाचे स्थानक आहे, जे दिल्ली, मुंबई,
आणि अहमदाबादसारख्या शहरांशी उत्तम प्रकारे जोडलेले आहे. अलीकडेच सुरू झालेली जोधपूर-साबरमती वंदे भारत एक्सप्रेस हा एक वेगवान
आणि सोयीस्कर पर्याय आहे. |
|
रस्ते
(Road) |
राजस्थान
राज्य मार्ग परिवहन महामंडळाच्या (RSRTC) बसेस आणि खाजगी व्होल्व्हो बसेस जोधपूरला इतर शहरांशी जोडतात. राष्ट्रीय महामार्ग ६२ (NH 62) मुळे रस्ते प्रवास अत्यंत सोयीचा झाला आहे. |
शहरांतर्गत
प्रवास आणि घोडागाडी
शहरात
फिरण्यासाठी ऑटो-रिक्षा आणि
ओला (Ola) कॅब सारखे पर्याय
सहज उपलब्ध आहेत. मात्र, जोधपूरच्या जुन्या शहराच्या अरुंद गल्ल्या आणि ऐतिहासिक वास्तूंचा
खऱ्या अर्थाने आनंद घ्यायचा असेल,
तर तांगा किंवा घोडागाडीची (Horse Carts)
सफर नक्की करा. घंटाघर परिसरात
मिळणाऱ्या या घोडागाड्या तुम्हाला
एका वेगळ्याच राजेशाही काळात घेऊन जातात.
राहण्याची
सोय: होमस्टे आणि हॉटेल्स
जोधपूरमध्ये
५-स्टार हॉटेल्सपासून ते बजेट हॉटेल्सपर्यंत
सर्व सोयी उपलब्ध आहेत.
पण, जर तुम्हाला तिथल्या
संस्कृतीचा जवळून अनुभव घ्यायचा असेल, तर जुन्या शहरातील
होमस्टे (HomeStay)
हा एक उत्तम पर्याय
आहे. 'हवेली इन पाल' (Haveli Inn Pal) किंवा 'कोझी
गेस्ट हाऊस' सारख्या अनेक पारंपरिक हवेल्यांचे
आता सुंदर होमस्टेमध्ये रूपांतर झाले आहे. मेहरानगढ
किल्ल्याच्या पायथ्याशी असलेल्या या होमस्टेच्या गच्चीवरून
(Rooftop) रात्री दिव्यांच्या प्रकाशात उजळून निघालेला किल्ला पाहणे हा अनुभव शब्दांत
सांगता न येणारा आहे.
उमेद
भवन पॅलेस हा केवळ एक
राजवाडा नसून, तो जोधपूरच्या इतिहासातील
एक अत्यंत महत्त्वाचा आणि भव्य अध्याय
आहे. स्वातंत्र्यापूर्वी भारतात बांधण्यात आलेल्या शेवटच्या काही महान आणि
भव्य वास्तूंमध्ये याची गणना होते.
या पॅलेसचा इतिहास आणि वास्तुकला खरोखरच
थक्क करणारी आहे.
निर्मितीचा
इतिहास: एक 'दुष्काळ निवारण' प्रकल्प
उमेद
भवन पॅलेसच्या निर्मितीमागे केवळ राजेशाही थाट
किंवा चैन नव्हती, तर
एक अतिशय उदात्त हेतू होता.
१९२०
च्या दशकात मारवाड (जोधपूर) प्रांतात सलग तीन वर्षे
भयंकर दुष्काळ पडला होता. शेती
नष्ट झाल्यामुळे स्थानिक लोकांवर उपासमारीची वेळ आली होती.
या संकटातून आपल्या प्रजेला वाचवण्यासाठी आणि त्यांना रोजगार
उपलब्ध करून देण्यासाठी महाराजा
उमेद सिंह यांनी एका भव्य राजवाड्याच्या
निर्मितीचा निर्णय घेतला.
- कालावधी: या पॅलेसचे बांधकाम १९२८ मध्ये सुरू झाले आणि तब्बल १५ वर्षांनंतर १९४३ मध्ये ते पूर्ण झाले.
- रोजगार: या प्रकल्पामुळे सुमारे २,००० ते ३,००० स्थानिक मजुरांना आणि कारागिरांना सलग १५ वर्षे रोजगार मिळाला, ज्यामुळे दुष्काळाच्या काळात त्यांची कुटुंबे जगू शकली.
वास्तुकला:
इंडो-डेको (Indo-Deco) शैलीचा अद्वितीय संगम
उमेद
भवन पॅलेसची वास्तुकला भारतीय आणि पाश्चात्य शैलींचा
एक सुरेख समन्वय आहे.
- मुख्य वास्तूविशारद: या पॅलेसचे डिझाईन प्रसिद्ध ब्रिटिश वास्तूविशारद हेन्री वॉन लॅंचेस्टर (Henry
Vaughan Lanchester) यांनी
तयार केले होते. त्यांनी पाश्चात्य 'आर्ट डेको' (Art Deco) शैली आणि पारंपरिक राजपूती वास्तुकला यांचे मिश्रण करून 'इंडो-डेको' शैलीत हा पॅलेस उभारला.
- छित्तरचा पिवळा दगड: हा संपूर्ण पॅलेस 'छित्तर' नावाच्या टेकडीवर मिळणाऱ्या पिवळ्या-सोनेरी वालुकाश्मातून
(Sandstone) बांधला
आहे. म्हणूनच स्थानिक लोक याला 'छित्तर पॅलेस' असेही म्हणतात.
- इंटरलॉकिंग तंत्र: या पॅलेसच्या बांधकामाचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे, दगडांना जोडण्यासाठी सिमेंट किंवा चुन्याचा (Mortar) वापर अजिबात केलेला नाही. त्याऐवजी, दगड एकमेकांत अडकवून (Interlocking
system) ही भव्य वास्तू उभी केली आहे.
- भव्य घुमट: पॅलेसच्या मध्यभागी असलेला भव्य घुमट (Dome) १०५ फूट उंच आहे. हा घुमट युरोपातील 'रेनेसान्स'
(Renaissance) वास्तुकलेवरून
प्रेरित आहे, ज्यावर राजपूती छत्रीची रचना आहे.
- अंतर्गत सजावट: आतमध्ये मकराना संगमरवर आणि म्यानमार (बर्मा) वरून आणलेल्या मौल्यवान सागवान लाकडाचा वापर करण्यात आला आहे.
पॅलेसचे
सध्याचे स्वरूप
३४७
खोल्या असलेला हा भव्य पॅलेस
आज २६ एकर परिसरात
पसरलेला आहे आणि त्याचे
तीन प्रमुख भाग करण्यात आले
आहेत:
- राजघराण्याचे निवासस्थान: पॅलेसचा एक मोठा भाग आजही जोधपूरच्या राजघराण्याचे (महाराजा गज सिंह दुसरे आणि त्यांचे कुटुंब) खाजगी निवासस्थान आहे. हे जगातील सर्वात मोठ्या खाजगी निवासस्थानांपैकी एक आहे.
- ताज लक्झरी हॉटेल: राजवाड्याच्या दुसऱ्या भागाचे रूपांतर 'ताज ग्रुप ऑफ हॉटेल्स'ने एका अति-आलिशान हॉटेलमध्ये केले आहे. हे जगातील सर्वोत्तम हेरिटेज हॉटेल्सपैकी एक मानले जाते.
- संग्रहालय (Museum):
पॅलेसचा तिसरा भाग लोकांसाठी खुला असून तिथे एक सुंदर संग्रहालय आहे. यात राजघराण्यातील जुन्या वस्तू, घड्याळांचा दुर्मिळ संग्रह, शस्त्रे, आणि महाराजांच्या व्हिंटेज कार्सचा (Vintage Cars)
संग्रह पाहता येतो.
संग्रहातील
प्रमुख गाड्या
या संग्रहामध्ये २० व्या शतकाच्या
सुरुवातीच्या दशकांमधील ब्रिटिश आणि अमेरिकन बनावटीच्या
अनेक दुर्मिळ आणि महागड्या गाड्यांचा
समावेश आहे.
- रोल्स रॉयस (Rolls-Royce):
या संग्रहातील सर्वात आकर्षक गाडी म्हणजे १९२७ ची रोल्स रॉयस फँटम (Phantom) II. ही गाडी आजही अतिशय उत्तम स्थितीत असून राजघराण्यातील विशेष समारंभांसाठी ती आजही वापरली जाते.
- कॅडिलॅक व्ही-८ (Cadillac V-8): १९३९ मॉडेलची ही गाडी तिच्या भव्य आकारासाठी आणि राजेशाही थाटासाठी ओळखली जाते.
- लाल ट्रायम्फ (Triumph):
विसाव्या शतकाच्या मध्यातील ही लाल रंगाची उघड्या छताची (Convertible) स्पोर्ट्स कार पर्यटकांचे विशेष लक्ष वेधून घेते.
- इतर प्रमुख ब्रँड्स: याशिवाय या गॅरेजमध्ये मर्सिडीज-बेंझ (Mercedes-Benz), हंबर (Humber), पॉन्टिअॅक (Pontiac), मॉरिस मायनर (Morris Minor) आणि बुइक (Buick) सारख्या नामांकित कंपन्यांच्या जुन्या गाड्या पाहायला मिळतात.
राजघराण्याचा व्हिंटेज कार्सचा संग्रह.
Source: Leamigo
जतनाची
पद्धत
- काचेचे गॅरेज: पर्यटकांना या गाड्या स्पष्ट पाहता याव्यात, पण त्याचवेळी त्यांचे धूळ आणि हवामानापासून संरक्षण व्हावे, यासाठी या गाड्या मोठ्या काचेच्या दारांमागे ठेवल्या आहेत.
- चालू स्थिती (Working
Condition): या
सर्व गाड्या केवळ शोभेच्या वस्तू नसून त्या सर्व चालू स्थितीत आहेत. राजघराण्यातील तज्ज्ञ मेकॅनिक्सची एक खास टीम या गाड्यांची नियमित देखभाल करते.
हा संग्रह पाहिल्यानंतर जोधपूरच्या तत्कालीन महाराजांची वाहनांबद्दलची आवड आणि त्यांची
शाही जीवनशैली याची अचूक कल्पना
येते.
जोधपूरची २ दिवसांची ऐतिहासिक आणि सांस्कृतिक सफर
जोधपूरच्या
गौरवशाली इतिहासाची आणि संस्कृतीची अनुभूती
घेण्यासाठी २ दिवसांचा वेळ
अतिशय उत्तम आहे. ऐतिहासिक वास्तू
आणि पारंपरिक संस्कृतीची आवड असणाऱ्यांसाठी या
शहरात पाहण्यासारखे आणि अनुभवण्यासारखे खूप
काही आहे. आरामदायक प्रवासासाठी
शहरांतर्गत फिरताना कॅब किंवा स्थानिक
ऑटोची सेवा घेणे नेहमीच
सोयीचे ठरते. तसेच, मुक्कामासाठी एखाद्या खाजगी हेरिटेज हॉटेल किंवा होमस्टेची निवड केल्यास एका
खासगी आणि शांत वातावरणात
जुन्या शहराचा खरा आनंद घेता
येतो.
खालीलप्रमाणे
तुम्ही तुमच्या २ दिवसांच्या सहलीचे
नियोजन करू शकता:
दिवस
१: किल्ले, वास्तुकला आणि स्थानिक जीवन
- सकाळ (९:०० - १:००): मेहरानगढ किल्ला
सकाळच्या प्रसन्न वातावरणात मेहरानगढ किल्ल्यापासून आपल्या सहलीची सुरुवात करा. हा भारतातील सर्वात मोठ्या आणि अभेद्य किल्ल्यांपैकी एक आहे. किल्ल्यावरील वास्तू, संग्रहालयातील दुर्मिळ वस्तू आणि गच्चीवरून दिसणारे निळ्या शहराचे विहंगम दृश्य थक्क करणारे आहे. - दुपार (२:३० - ४:३०): जसवंत थडा
मेहरानगढपासून थोड्याच अंतरावर असलेले जसवंत थडा हे पांढऱ्या संगमरवरी दगडांनी बनवलेले अतिशय शांत आणि सुंदर स्मारक आहे. येथील अप्रतिम कोरीव कामामुळे याला 'मारवाडचा ताजमहाल' असेही म्हणतात. - संध्याकाळ (५:३० पुढे): घंटाघर आणि सरदार मार्केट
स्थानिक जीवन आणि राजस्थानी खाद्यसंस्कृतीचा आनंद घेण्यासाठी घंटाघर परिसराला भेट द्या. येथील बाजारपेठेत हस्तकलेच्या वस्तू आणि पारंपरिक राजस्थानी साड्यांची खरेदी करता येते. याच ठिकाणी मिरची वडा आणि माखनिया लस्सीचा आस्वाद घ्यायला विसरू नका.
दिवस
२: राजेशाही वास्तू आणि नयनरम्य उद्याने
- सकाळ (९:३० - १२:३०): उमेद भवन पॅलेस
दुसऱ्या दिवशीच्या प्रवासाची सुरुवात या भव्य राजवाड्याने करा. पाश्चात्य 'आर्ट डेको' आणि राजपूती वास्तुकलेचा अनोखा संगम येथे पाहायला मिळतो. येथील संग्रहालयात राजघराण्यातील दुर्मिळ वस्तू, घड्याळे आणि व्हिंटेज कार्सचा संग्रह नक्की पहा. - दुपार (३:०० - ५:३०): मंडोर गार्डन
दुपारच्या वेळी जुन्या मारवाडच्या राजधानीला म्हणजेच मंडोरला भेट द्या. येथील हिरवीगार उद्याने आणि लाल वालुकाश्मात (Sandstone) कोरलेली राजघराण्यातील प्राचीन छत्री-स्मारके अत्यंत विलोभनीय आहेत. ऐतिहासिक महत्त्व असलेल्या या ठिकाणी शांतपणे वेळ घालवणे हा एक सुखद अनुभव ठरतो.
प्रवासासाठी
काही उपयुक्त टिप्स:
- बहुतांश ऐतिहासिक ठिकाणे संध्याकाळी ५ वाजेपर्यंतच खुली असतात, त्यामुळे वेळेचे योग्य नियोजन करा आणि सकाळी लवकर बाहेर पडण्याचा प्रयत्न करा.
- प्रत्येक ठिकाणी कॅब आणि ऑटो सहज मिळतात, ज्यामुळे तुमचा प्रवास कमी वेळेत आणि विनासायास होऊ शकतो.
Comments
Post a Comment